Myśla – cz. 4 – Wykorzystanie gospodarcze rzeki

Posted by on 29, Listopad 2012 in Artykuły historyczne | 0 comments

Marek Karolczak

Jak wody Myśli koła napędzały.

Bardzo ważną rolę odgrywała rzeka jako siła napędzająca powstające nad jej brzegami młyny. Niektórzy autorzy twierdzą, że to templariusze, jako pierwsi wprowadzili koła wodne. Znaczeniu gospodarczym rzeki poświęcimy jeszcze wiele miejsca.

Trafnie ocenił gospodarcze znaczenie rzeki niemiecki turysta  Wilhelm Fitzky, który tak pi sał w 1967 r.:
   „Dlaczego Myśla mimo swojego krótkiego biegu, jest pracowitą rzeką ?

            “W Dargomyślu i w Chwarszczanach obraca duże koła młyńskie. W Reczycach jako dobrodziejka porusza swoją mocą fabrykę żelaza – kuźnicę. W dalszym biegu rzeka meandruje między polami i lasami sosnowymi, ukazując w całej okazałości wspaniałe wodospady służące ludziom. W odległości ok. 5 km od ujścia rzeki w ciągu wieków, pierwsi osadnicy zbudowali domy z pni sosnowych. Pierwsi mieszkańcy tych leśnych wiosek wkrótce wpadli na pomysł wykorzystania rzeki do poruszania kół młyńskich i elektrowni.”

            Jak już wspomnieliśmy, Myślę prawdopodobnie jako pierwsi pod względem gospodarczym zaczeli wykorzystywać wspomniani wczesniej “Rycerze świątyni”, którzy  budowali na niej młyny wodne. W dokumentach średniowiecznych zachowały się wzmianki o młynach położonych nad Myślą, między innymi w Chwarszczanach.  Również późniejsze dokumenty informują nas kiedy, gdzie i jakie inwestycje gospodarcze powstały i jakie funkcjonują dzisiaj.

Malz Mühle, Małcz, następnie ul. Młynarska w Lipianach, młyn słodowy, wspomniany w

1363 r. nad kanałem łączącym jezioro Kościelne z jeziorem Będzin. Pożar młyna odnotowano w 1684 r.

W samym tylko Myśliborzu i jego okolicach znajdowało się  pięć młynów.

Zingel Mühle, jak podaje E. Rymar: Młyn przy murach miejskich Myśliborza, istniejący zapewne już od XIII w. Młyny o tej nazwie istniały we wszystkich miastach Nowej Marchii (od łac. nazwy cingulum „obwałowania miejskie”). Młyn wodny należał do domeny margrabiego w Karsku. Ostatni remont młyna zanotowano w 1746 r. Młynarze mieli monopol na mielenie zbóż wszystkim mieszkańcom miasta. Młyn został zlikwidowany po obniżeniu poziomu Jeziora Myśliborskiego w latach 1856-63 i przekopaniu nowego koryta Myśli. Właściciele młyna mieli wyłączne prawo łowienia ryb na rzece. Regulamin określał sposoby i okresy łowienia. Musieli za to utrzymywać w należytym porządku koryto Myśli od Jeziora Myśliborskiego do Wierzbnickiego.

Lichoca, koło Myśliborzyc, Klein Mietzel-Mühle, 5,5 km od Myśliborza, prawdopodobnie średniowieczny młyn myśliborski, wymieniony w 1543 r., w 1809 r. jako folusz i młyn dębiański (do mielenia kory dębowej używanej jako garbnika do skór).

Lohmühle, młyn dębiański  koło Myśliborza, Lohemol wymieniony w 1507 r.

Stalonka, Walk Mühle, folusz(maszyna do obróbki sukna)  tkaczy myśliborskich znany w 1507 r.

Zarzecze, koło Myśliborzyc, Gross Mietzel Mühle, 6 km od Myśliborza, młyn nad Myślą rycerza Gerarda de Wrech, prawdopodobnie zasadźcy i pierwszego sołtysa Myśliborza 1281, a następnie młyn miasta znany w 1543 r.  W 1809 r. funkcjonował jako tartak wodny (piła poruszana siłą wody) Schneidemühle. Pielschmühle, ok. 6 km od Myśliborza, młyn obok młyna Zarzecze, (Pielsch – właściciel ?), wymieniony w 1939 r.

Wzdłuż rzeki, rozmieszczonych było znacznie więcej młynów, które oprócz mielenia zboża na mąkę i kaszę zajmowały się innymi pracami jak przecieranie drewna, folusze, poruszanie młotów, mielenie kory dębowej

W okolicy Dolska zlokalizowane były  2. młyny w 1809 r.:

Dölziger Schneidemühletartak napędzany siłą wody, koło Stawu, Staffelde.

Hammer Mühle  Buszów, młyn należący do kolonii Gajewo Nesselgrund,

W okolicy Dębna również 2. młyny: Große und Kleine Mühle, młyn zbożowy i tartak.[1]

                W 1460 r. margrabia Fryderyk II potwierdził posiadłości joannitów wraz z młynem w Dargomyślu. Kolejny młyn zbudowano ok. 1914 r. Składał się z budynku młyna, magazynu, siłowni i komory turbiny. Po pożarze ok. lat 80. XX w., budynek zaadaptowano na cele mieszkalne, a w pomieszczeniu turbiny uruchomiono małą elektrownię wodną. Przy moście na rzece zachowały się urządzenia hydrotechniczne w postaci zasów jazów i upustów: jałowego i roboczego. Pierwszy młyn w Chwarszczanach jest wzmiankowany w 1335 r. Wymieniany kolejno w latach 1718 i 1809, jako młyn i tartak.

            Młyn na rzece Myśli w Namyślinie powstał w 1560 r., a pierwsza relacja pisana o młynie zbożowym pochodzi z 1573 r. W tym roku panujący Johann Georg (Jan Kostrzyński) zaprzysiągł jako swoich poddanych mistrza młynarskiego, służącą (dziewkę) i 2 uczniów młynarskich. Młyn wyposażony w 3 koła młyńskie,  mielił zboże na mąkę, służył jako kaszarnia, olejarnia i stępor do prosa. W młynie mieli obowiązek mielenia zboża chłopi z następujących wsi: Troszyn, Sitno, i obecnie po stronie niemieckiej Orthwig, Grossneuendorf, Manschnow, Gorgast, Golzow, Genschmar, Zechin, Letschin, Kienitz. Zboże do młyna i jego produkty przewozili chłopi z drugiej strony Odry promem, który kursował do nieistniejącej już wsi Fährschenke (Przewóz Chlewicki). Młynarz ½ rocznych dochodów przekazywał urzędowi domeny w Dębnie w wysokości 37 florenów i 22 grosze.[2]

 W 1718 r. funkcjonował  młyn zbożowy i tartak wodny z 1 łanem ziemi. W 2 poł. XVIII w. zanotowano nazwiska młynarzy w Namyślinie: Rose Anton (1759) i Möriche David (1760).[3] Ponieważ w 1786 r. starym zabudowaniom młyna groziło zawalenie, budowniczy ziemski Riedel zaprojektował nowy młyn, którego zabudowania  zostały odnowione w latach 1791 – 93. Wiele podsiębiernych kół wodnych napędzało 3 koła młyńskie i 1 stępor. 

            W początkach XX w. właścicielem młyna był Kruse, była to 2 piętrowa budowla szachulcowa. W latach 1913 – 1928 właścicielem był Friedrich Teubner, który prowadził przedsiębiorstwo pod nazwą Wasser, Mahl und Schneidemühlen Teubner & Co. Na przedsiębiorstwo składały się: młyn, tartak, elektrownia oraz budynek administracyjno – mieszkalny.

W 1937 r. właściciel Hermine Scheffler  mielił dziennie do 5 ton zboża.

Wodospad na Myśli nazywany był „Rauschwasser”(„Szumiąca woda”), natomiast kąpielisko „Die Schafwäsche” („Pranie (mycie) owiec”).

            W Namyślinie znajdują się ponadto inne budowle hydrotechniczne na rzece Myśli[4]

            Przy drodze powiatowej Namyślin – Kostrzyn, znajdują się 3 progi wodne. Pierwotnie spiętrzona woda tworzyła staw, który sięgał do terenu kościoła. Po 1945 r., staw stopniowo zasypywano, wraz z kanałem doprowadzającym wodę do elektrowni. W efekcie tych działań zostały one zlikwidowane. W latach 50. XX w. odcinek drogi – grobli został podwyższony.

            Pierwszy próg wodny (od skrzyżowania w centrum wsi) jest obecnie wykorzystywany przez elektrownię wodną,

            II próg wykorzystywano w okresie międzywojennym do napędzania zespołu przemysłowego który tworzyły: elektrownia, tartak, fabryka uszczelek i rozlewnia perfum.

            III próg tworzył wodospad  Rauchwasser  „Dymiąca woda” (?). Poniżej wodospadu znajdował się mały staw i teren dogodny do kąpieli. Planowane tu było letnisko dla mieszkańców Kostrzyna. Reklama na widokówce z 1931 r. przedstawiającej wodospad głosiła: „Namyślin – najlepszym miejscem letniego wypoczynku”. W latach 60. XX w. zlikwidowano zabudowania byłego tartaku. Utworzono teren rekreacyjny i kąpielisko.

Zestawienie urządzeń napędzanych siłą wody na Myśli (bez elektrowni):

 

Lp  Miejscowość       Urządzenia             Data     Uwagi
 1 Lipiany (Małcz)  młyn słodowy             1363  
 2 Myślibórz

młyn zbożowy

młyn dębiański

XII w., 1746 , 1856-63

1507

 
 3 Lichoca

młyn zbożowy

folusz, młyn dębiański

1543

1809

 k. Myśliborzyc
 4 Stalonka folusz             1507  k. Myśliborza
 5 Zarzecze

młyn zbożowy

tartak

    1281,1543,1809

            1939

 
 6 Buszów

młyn zbożowy

kuźnica żelaza

 1809

1573 – 1792

 
 7 Dolsk tartak             1809 okolice Dolska
 8 Dębno młyn zbozowy, tartak             1809  okolice Dębna
 9 Dargomyśl młyn zbożowy       1430, 1914  
 10 Chwarszczany

młyn zbożowy

tartak

 1335, 1718, 1809

 1809

 
 11  Gudzisz folusz             1830  
 12  Reczyce kuźnica żelaza

    1755 – 1784,      1945

 
 13  Namyśli

młyn zbożowy

kaszarnia, olejarnia,  stępor do prosa

tartak

 1560 – 1573, 1938

       1573

1718, 1913 – 1928

 

 

Elektrownie wodne na rzece Myśli:

Pierwsza elektrownia wodna powstała w Namyślinie w ramach przedsiębiorstwa Wasser, Mahl und Schneidemühlen Teubner & Co. w 1913 r. Działała do 1945 r. Następnie została uruchomiona przez żołnierzy WOP w 1946 r. Zlikwidowana prawdopodobnie w czasach tak zwanej „nacjonalizacji”, kiedy Namyślin podłączono do sieci państwowej.

Po kilkudziesięciu latach została odbudowana staraniem Władysława Malickiego z Kiekrza koło Poznania. Znajduje się 6,12  km od ujścia rzeki Myśli do Odry.

 

            Budowa nowej elektrowni wodnej (MEW) rozpoczęła się w 1997 r. Do budowy wykorzystano istniejący zniszczony stopień wodny byłej elektrowni, przebudowany częściowo w 1958 r. o wysokości 2,9 m, oraz część dawnego budynku maszynowni.

Oczyszczono a następnie odbudowano pomieszczenia maszynowni, wzmocniono istniejące konstrukcje stopnia wodnego, pogłębiono kanał odprowadzający wodę. Wykopano (odkopano) kanał doprowadzający wodę. Wykonano nowe kanały doprowadzające wodę do turbin, zainstalowano turbiny i urządzenia sterujące. Elektrownia została uruchomiona 15 maja 1998 r. Czynne są obecnie 2 turbiny rurowe – śmigłowe o mocy max. 2 x 60 kW. Średni przepływ wody przez elektrownię wynosi 4,6 m3/s.

12,04 km od ujścia rzeki Myśli do Odry Elektrownia Wodna Międzylesie –  moc 150 kW. – Elektrownie Wodne sp. z o.o., Oddział Gorzów Wielkopolski, ul. Energetyków 4, 66-400Gorzów Wielkopolski, Dyrektor Oddziału – Czesław Szablewski.

            13,80 km od ujścia rzeki Myśli do Odry znajduje się Elektrownia Wodna Gucisz –  należąca do „Elektrownie Wodne  Sp. z o.o.“, (dawny folusz, który w 1830 r. został zakupiony przez cech sukienników z Dębna). 1921-22 – powstanie elektrowni, na bazie wcześniejszych urządzeń hydrograficznych (na miejscu starego foluszu). Równocześnie z budową elektrowni – w zabudowie zwartej – wzniesiono mechaniczną olejarnię. Uruchomiona została w 1935 r. Moc 110 kW. Elektrownia posiada oryginalne urządzenia działające do dzisiaj.

 

            15,55 km od ujścia rzeki Myśli do Odry Mała Elektrownia Wodna Chwarszczany PPHU „Hydroelektrim” s.c.  Moc zainstalowana 105 kW, dwie turbiny typu Francis. ostatnia  turbina wyprodukowana przez firmę Małe Elektrownie Wodne s.c. z siedzibą w Kościerzynie typu Kaplan TK 4 – 900, średnica wirnika 900 mm, spad wody 3 m, moc generatora 55 kW, data produkcji, grudzień 2010 r. nr turbiny 0026(7).

 

            20,50 km od ujścia rzeki Myśli do Odry Mała Elektrownia Wodna Dargomyśl Tomasz Symonowicz tel. 095 760-19-69,  moc 100 kW.

                39,00 km rzeki Myśli od ujścia do Odry  Mała Elektrownia Wodna Barnówko – „EKO-Energia 97”, której właścicielem jest Tomasz Michno. Elektrownia otrzymała koncesję w 2004 r. moc elektrowni wynosi 70 kW.



[1] Młyny według: Die Neumark – Der Soldinische Kreis,  (nach F.W.A. Bratring – Beschreibung der Mark Brandenburg – 1809), http://brandenburg.rz.htw-berlin.de/

 [2]Słownik Gorzowski 182, j.w.

[3] P. Woddow, Brandenburgische Kornmüller und Mühlenmeister vor 1800. www.genealogy.net

 [4]www.namyslin.net.pl

 

 

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *